Piše : Ismet (H) Fazlić
Gospodine Srđan Đurić (Udrimac) , da bi prešli na centar odmah ću Vas citirati:
“Kako vas nije sramota lagati, manastiri su Pravoslavni, pripadaju Srpskoj Pravoslavnoj crkvi i nastali su u 14 vjeku od strane ktitora Dragutina Nemanjića. Bojite se dokaza Srpske Bosne, ne bojte se to je činjenica”.
Ovo je komentar na video:
Ubrzo je uslijedio i vaš video klip :
U video-klipu pod nazivom “Srpski manastiri (Laž iz Zavidovića) manje više ponavljate gore navedeno.
Zemljače,
Mi se ne bojimo dokaza “Srpske Bosne” ( čudna kovanica, ne razumijem jezičku konstrukciju?) a još se manje bojimo činjenica I istine. To je svakome potrebno, a potrebno je da vidimo šta je laž a šta istina.
“Zaklela se zemlja raju da se sve tajne (istine) saznaju.” (narodna izreka)
Na početku isključujem romantizam i pristrasnost već samo iznosim relavantne dokaze. Upustimo se u bosanski vremeplov i zavirimo u (h)istorijografiju i crkvene izvore. Radi protočnosti referentnih informacija i (h)istorijskog toka kako bi tekst bio čitljiv i razumljiv lične intervencije ću smanjiti na minimum tj. samo u nužnim situacijama kako bih dao osnovne teze za navode i citate (oni su: izvorni, nepristrasni).
Vezano za Dragutinovu upravu sjevernom Bosnom u 13. vijeku i vjerske prilike u tim krajevima, Jelena Mrgić u svom radu “Severna Bosna 13-16- vek” piše:
“Posle 11. jula 1284, kada se Jelisaveta poslednjii put navodi s titulom kneginje „Mačve i Bosne“, uprava je poverena njenom zetu, bivšem kralju Stefanu Dragutinu (1284–1316). O ovom aspektu njegove delatnosti svedoče savremeni, ali i izvori znatno kasnijeg postanja. Pažnja njegovog biografa, arhiepiskopa Danila II, usmerena je, pre svega, na borbu Dragutina protiv bosanskih jeretika. On piše kako je kralj „mnoge od jeretika bosanske zemlje“ preobratio u hrišćanstvo, da je „jeretički kukolj duhovnim srpom iz korena posekao“. Kao Dragutinov poslanik u Mlecima se 1293. godine pominje bosanski episkop Vasilije, koji je, sudeći prema ličnom imenu, pripadao pravoslavnoj crkvi. Ipak, ostaje otvoreno pitanje da li je u Dragutinovo vreme došlo do formiranja pravoslavne crkvene organizacije na delu bosanske teritorije pod njegovom upravom, i da li tu treba tražiti korene pravoslavne bosanske episkopije čija bi naslednica bila Zvornička episkopija. S druge strane, postoji veoma snažna narodna tradicija koja, od svih Nemanjića, upravo Dragutinu i njegovim sinovima, Vladislavu i Urošicu, pripisuje osnivanje najznačajnijih pravoslavnih hramova na prostoru severne Bosne. Reč je o manastirima Papraći, Lomnici, Tamni, Gostoviću (Udrimu), Vozući i Liplju. Istraživanja iz oblasti istorije umetnosti, kao i neki rani osmanski izvori pomeraju, međutim, nastanak ovih građevina u 16. vek.”
Kod povezivanja Dragutina sa pravoslavljem na području Usore i Soli, treba imati u vidu da Dragutin pomenutim područjem vlada 30-tak godina, da je područje dobijeno od ugarskog kralja i da na tom području živi mnogo “jeretika” protiv kojih se upravo kralj Dragutin bori. U pomoć za borbu protiv “jeretika” Dragutin se obraća papi da mu pošalje franjevce. Jelena Mrgić piše:
“Tri godine ranije, papa je uputio dva franjevca u Srbiju koji su nosili njegovo pismo, a potom se Dragutin preko svog izaslanika obratio s molbom da zatraži redovnike koji bi mogli da pouče stanovništvo pravoj veri, navodeći da u Bosni ima puno jeretika. Na početku pomenuta papska naredba franjevcima predstavljala bi odgovor na Dragutinovu molbu.”Ovakva konstelacija odnosa svakako ne izgleda kao pogodan trenutak da su tom kratkom razdoblju podigne ni manje ni više nego šest manastira u sjevernoj Bosni i da se tu uspostavi pravoslavna crkvena organizacija. (Jelena Mrgić: Severna Bosna 13-16. vek; Istorijski institut Beograd, 2008 god., 60. i 61. str.)
U vezi sa ugarskim davanjem sjevernog dijela Bosne historijski izvori potvrđuju da ekspanzionistički ciljevi i motivi, kao i združeni brutalni ataci susjeda na Bosnu traju do dan danas.
Tako je ugarski kralj Sigismund Luksemburg je nakon rata protiv Bosne, odvojio Srebrenicu iz njenog sastava, i dao je 1411. godine srpskom despotu Stefanu Lazareviću. Stefan Lazarević je započeo svoju vladavinu u regiji teškim činom. Prilikom pobune rudara u Srebrenici naredio je da se vođe kazne stavljanjem vatrenog šljunka pod njihova koljena, tako da su ostali trajno osakaćeni. U dokumentu napisanom starom ćirilicom “Život srpskog despota Stefana Lazarevića”, kojeg je napisao njegov biograf Konstantin Filozof, opisano je kako je Srebrenica osvojena i oteta od Bosne i za njen narod kaže: “Se že vsi jeresi bogomilskie.”
U ovom dokumentu stanovnici Srebrenice su opisani kao pripadnici Bogomilske hereze (jeres), koji su se 1427. pobunili protiv tiranije srpskog despota Stefana Lazarevića.(Više u: Konstantin Filozof, Život Stefana Lazarevića despota srpskog, Društvo za srpski jezik i književnost Srbije, Beograd, 2007.)
Padom bosanskog kraljevstva pod osmansko carstvo 1463. godine, Matija Korvin ugarski kralj u sjeveroistočnoj i sjeverozapadnoj Bosni formira Srebreničku i Jajačku Banovinu čime je uspostavljen kontinuirani ugarski odbrambeni pojas sve do Beograda (banovina šabačka i beogradska) čime je bilo zaustavljeno napredovanje Osmanlija. Zaobilazeći Jajce Osmanlije strateški isturaju Vlahe prema sjevernoj granici.
Historičar Adem Handžić o tome piše:
“Trougao na zapadnoj strani te oblasti čije su kutove činile tri važne utvrde na rijeci Bosni: Maglaj, Doboj i Tešanj predstavljao je, opet, izuzetno važan strategijski punkt koji se tu usijecao između jajačke i srebreničke banovine a koji je od 1465. godine čini se, činio glavne gradove bosanskog kralja, marionete. Zato je usmjerovanje jače skupine vlaha u tom pravcu bilo bez sumnje, rukovođeno tim važnim momentom. Kolonizacija vlaha u maglajsko područje bila je tolika da je prije 1489. godine bio donesen i poseban kanun o vlasima maglajske nahije. U tom kanunu izričito u njima stoji: to su vlasi koji su došli sa strane. Osvajanjem Hercegovine i osnivanjem istoimenog Sandžaka (1470) vlasi se iz prenaseljenog hercegovačkog i crnogorskog područja počinju širiti prema sjeveru i sjeverozapadu i to u toj mjeri da osmanske vlasti ubrzo donose 3. zakona koji reguliraju status vlaha. Prvi je zakon o hercegovačkim vlasima iz 1477. Drugi iz 1485. o vlasima zemlje Pavlovića i treći o tzv. Kraljevim vlasima u srednjem toku Bosne (Maglajsko područje) iz 1489. god.
Odakle su došli i koliko je bilo vlaških domaćinstava koja su prije 1489 odnosno prije 1485. naseljavali maglajsku nahiju otkriva nam sam popis iz 1489 godine. Na početku tog popisa stoji : Vlasi nahije grada Maglaja.To su vlasi koji su doši sa strane, naselili su i daju pristojbe po vlaškom običaju, a prihod od njih pripada sandžak-begu. Oni spadaju u skupinu vlaha Kraljeve zemlje a has su bosanskog sandžak bega.
Među njima bilo je izuzeto 11 kuća i oprošteno od svih davanja, za koje stoji: spomenutih 11 nevjernika oslobođeni su od filurije, ovna i ovce. ( A.Handžić navodi njihova imena: “Vojvoda Đuran,; Raško sin kneza; Vakašin sin Đurice, Miloslav, njegov sin; Kovač, sin Branka; Dogan sin Radelje; Vukoj. sin Stanimira; Borovac, sin Milobrada; Božidar, sin Miliše; Vučehna Stanar i Radolja sin Ivka”.)Oni su carskom naredbom postavljeni za knezove., čuvaju njegovu Zemlju.
Drugu skupinu vlaha u ovoj nahiji činili su vlasi koji su i imenovani, što je omogućilo da ih ubiciramo, odnosno da utvrdimo odakle su došli. Ta važna činjenica ostala je do sada nezapažena.To su bili vlasi Banjani. Njih je bilo 13. džemata između 6 i 92 kuće, ukupno 397 kuća sa 120 mudžereda (mücerred-odrastao neoženjeni muški član domaćinstva), među kojima je za 31 kuću navedeno pobjegli.”(Adem Handžić, Tuzla i njena okolina u XVI vijeku, “Svjetlost” izdavačko preduzeće, Sarajevo 1975., 97 i 98 str.)
Godine 1557 obnovljena je Pećka patrijaršija vrhovna institucija pravoslavnog stanovništva čijom inicijativom i zalaganjem su podizani crkve i manastiri u osmanskom periodu Bosne i uz dozvolu osmanskih vlasti. U cilju rasvjetljavanja vremena i uslova u kojima su nastali pravoslavne crkve i manastiri u sjevernoj i sjeveroistočnoj Bosni te u Bosni I Hercegovini u cjelini, nezaobilazan faktor je i proučavanje historije domaćeg graditeljstva i crkvenog slikarstva. S tim u vezi domaće graditeljstvo i slikarstvo su važni elementi u razrješenju određenih historijskih problema usko povezanih sa etničkim i konfesionalnim promjenama na ovim prostorima.
Jedan od autoriteta iz ove oblasti Zdravko Kajmaković navodi:
“Treba samo još reći da je crkva u Tronoši sagrađena 1559 godine, po skoro identičnom planu kao i Tavna ne na čistoj ledini, već na starom “crkvištu”, odnosno ruševinama neke starije manastirske crkve jer se u istom izvoru spominje i ćelija te porušene bogomolje, što nam takođe dopušta pretpostavljanje, kako su to već učinili Mazalić i Filipović, neke starije građevine na današnjoj lokaciji crkve u Tavni. A mjesto na kome je ona sagrađena nije na stranputicama, kao u slučaju Ozrena, Ljiplja, Vozuće i Gostovića, već u relativno župnom i pitomom mjestu poznatom po toplim i ljekovitim izvorima. Zato nam se čini da iz daljih kombinacija oko traganja za prvim koracima koja je srpska arhitektura činila prelaskom Drine ne treba isključivati Tavnu i, kako ćemo to vidjeti Papraću. Ostale pravoslavne crkve u sjevernoj i sjeveroistočnoj Bosni: Lomnica, Ozren, Liplje, Vozuća, Gostović (Udrim), Moštanica i Gomionica, nesumnjivo su nastale, u svom današnjem obliku, tokom XVI vijeka.
(Zdravko Kajmaković: Oko problema datacije pravoslavnih manastira u sjeveroistočnoj Bosni sa posebnim osvrtom na Papraću, Naše starine, Godišnjak Zavoda za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1972, XIII, str. 149-171.)
U Glasniku Zemaljskog muzeja u Sarajevu objavljen je „Kratak izvještaj o ispitivanju starina crkava Manastira Ozrena, Tamne, Papraće i Lomnice“ kojeg je napisao Đoko Mazalić. Tu se kaže: „Imao sam priliku da prošlog ljeta, uz pripomoć „ Zadužbine Sare i Vase Stojanovića“ pri beogradskom univerzitetu, a u saradnji sa Milenkom S. Filipovićem, profesorom univerziteta u Skoplju posjetim u svrhu naučnog ispitivanja danas postojeće, stare manastirske crkve u sjevero-istočnoj Bosni. Iako često opisivane sve te crkve nisu bile stručno ispitane. O njima se mnogo pisalo od nazad pedeset godina po našim listovima naročito srpskim („Javor“, „B. H. Istočnik“, „Bos. Vila“, „ Stari s. Zapisi i natpisi“ „ Šematizam prav. Mitrop. I arhid. Dabro-bosanske“, „ Gl. Srp. Uč. Dr.“, „ Politika“ itd. pa almanah „Nar. Jedinstvo“ i „ Gl. Zem. Muzeja“ u Sarajevu), ali u najviše slučajeva kao pod nekom sugestijom, da crkve potiču iz vremena Nemanjića pa da su čak i njihove zadužbine. Idući za tom sugestijom moralo se prolaziti pored očiglednih činjenica, koje govore sasvim drugo. Lijepo je zanositi se nacionalnim vrijednostima starih vremena-u čemu smo mi neumorni- ali vidjeti u svakoj starini baš našu najsjajniju kulturnu epohu za nauku nije korisno, za naučnika je često opasno, a za laika kako kad. U ovom našem slučaju previđala se sva naša rasna vrijednost, puna borbenosti i žilavog nastojanja da se pod Osmanlijama održi, za račun romantike vezane za naš srednji vijek, pretstavljen nesumnjivo velikim vladarima, a to je grijeh prema onima, koji su ove crkve podizali, a i prema nama samima. Jer, nema sumnje, da je za nas od većeg značaja spoznaja, da je narod, sam, siromašan, uz male vođe, ovdje uglavnom niže sveštenstvo, u najteže vrijeme, shvatio značaj podizanja ovih građevina, nego što bi ih eventualno bili podigli naši raniji vladari, koji su imali moći i materijalnih sredstava u izobilju. Ali sugestija je bila i odveć primamljiva i tražeći samo Nemanjiće, previđali su se oni „ smereni“ igumani i monasi koji skromnim, isprošenim sredstvima podigoše ove crkve, zalijevajući ih često i vlastitom krvlju. Prolazilo se olako preko fakata, da sve te crkve nisu nigdje spomenute prije 16 vijeka. Njih četiri! Da je jedna, može se i dogoditi, ali sve! Od običnog kamena previđao se ljudima mramor, od slabog zidanja bogatstvo, od slike monaha, kralj!..Iz uporedne studije gore opisanih danas postojećih manastirskih crkava i na temelju postojećih zapisa moglo se ustanoviti, da su sve podignute u 16 vj.- nekako u isto vrijeme podizani su i ostali bosanski manastiri te u Hercegovini Piva i nešto kasnije Dobrićevo, Zavala i Žitomišljić. Zidane od majstora iz istog kraja (Južna Srbija), koji su njihovo slikanje pozivali opet svoje ljude, sudeći po jeziku, Debrane. Za takva preduzeća postojao je preduzimač ili jedan glavni vođa, koji je pravio planove, tražio ljude, raspoređivao ih i rukovao cijelim poslom. Vrlo je vjerovatno, zaključujući po tehnici zidanja, po tehnici slikanja i nekim upadljiv detaljima obiju umjetnosti, da su sve četiri crkve izgrađene i slikane od istog preduzeća, koje je svojim razgranatim poslom dopiralo do sjeverozapadne Bosne (Gostović, Gomionica, Rmanj, Moštanica). Unošenjem u svoj zidarski rad i elemenata islamskih građevina vidi se da su ta preduzeća bila vješta u građenju džamija.
Nijedna od ovih crkvenih građevina ne može imati s građevnom djelatnosti srpskih vladara srednjeg vijeka nikakve direktne veze. Indirektne u toliko, što su se njihovi majstori ugledali na arhitekturu te naše sjajne, kulturne epohe.“ Zaključuje Mazalić.
(Đoko Mazalić, Glasnik Zemaljskog muzeja kraljevine Jugoslavije, urednik dr. Mihovil Mandić, god L-1938 , druga sveska (za prirodne nauke, historiju i etnografiju) državna štamparija Sarajevo 1938 god., 95-100 str.)
U tekstu „O manastiru Ozren“ koji je objavljen 1. jula 1887. godine u listu „Bosanska vila“ Vozućanin Vaso Stakić piše:
“O ovom manastiru više je puta pisao presvešteni gospodin S.Kosanović mitropolit; imao sam priliku vidjeti ovaj opis u “Javoru” za 1880. Br. 7 str. 205. Također i onaj u “ Sarajevskom listu” od 21. Septembra 1884. Br 112. Kao i one u “ Šematizmima “ Dabro-bosanske arhidijeceze u pomenutom “ Javoru” gosp. Kosanović, prikazao je samo natpis iznutra više vrata u srednjoj crkvi na kamenu ovako: (tekst na staroj ćirilici-bosančici iz tehničkih razloga zbog nemogućnosti da ga prenesemo. U nastavku je Stakić dao prevod, op.a.)
U “Sarajevskom Listu” (koga sada pri ruci nemam) dokazuje gosp. Mitropolit, da taj natpis označuje samog osnovatelja hrama, i kaže da je tamo pisano: da je to hram protopopa Teodora, i popa Jakova, rod od pleme Nemagić(-ćirilična transkipcija-) t.j. 6205. (godine od stvorenja svijeta). Sad ćemo vidjeti dali će ta godina prava biti: stavićemo 6205 godinu pored godine rođenja Hristova 5508.; ostatak će biti 697., dakle 697. je godina od rođenja Hristova. Dakle skoro 200 godina prije kirilove azbuke kojom je to zapisano, a na 500 godina prije Nemanje i Nemanjića. Tu se vidi da je preos. gosp. S. Kosanović, pogriješio računajući; on je na svu priliku ovako računao; stavio je 6205. godinu pored 5508. te je našao 697, ali to godina nije ubrojio od rođenja Hristova, nego je oduzeo od 1884. Te je našao ovu 1187. godinu te je uzeo da je to godina od rođenja Hristova, koje je manastir zidan, te je i stavio po svom računu 697. Godinu od kako je manastir ozidan.
Uz to podkrijepilo ga je i to, što u natpisu kaže: da su ti popovi rod plemena Nemagić, ( u “Javoru” izričito stoji “Nemanić”). A Nemanja je zaista i vladao u tim godinama. Ali dali je ta godina i pravilna, opet u tijem godinama, nije mogao nikoga biti od plemena u Nemanjića, a kamo li da to budu popovi, koji grade ili ne grade) crkve u donjoj Bosni. Dakle nije dobro pročitano ni to “ot plemenemagić.” No ovo mišljenje nije samo kod njega bilo, ono rasprostrto u cijeloj ovdašnjoj okolini, i svak će ti ovde kazati da je ovaj manastir kao i staru Vozuću, samo Nemanjić sagradio.Ovu misao iznijeli su najprije popovi i đaci po svojoj prilici u ovom vijeku, koji su ponešto taj natpis natucali, i krivo “tolkovali” zbog čega ovdašnji narod i ne kaže pravo Nemanjić nego “Nemagić” s toga što su književnici čitali od “pleme Nemagić”. S druge strane tu misao utvrdile su i narodne pjesme; osobito kako je Vuk počeo te pjesme štampati; jer mnogi nijesu znali da su to one pjesme što ih guslar pjeva. A narod opet što je čuo da se iz knjige čita, to je držao za nepogrješivu istinu, te i dan danas što čuje da se čita, u to ni posumnjati neće. Tako na priliku pjesma u vukovoj zbirci knjiga II. pod brojem 24. Pjeva kako je “ zbor zborila gospda rišćanska-kud će đede car – Nemanje blago, sedam kula groša i dukata?” Na koje im je odgovorio Nemanjiću Savo, između ostaloga i ovo:
“ Dok načini crkvu kod Trebinja
Milješevku na Hercegovini,
I Dovolju blizu Gore Crne;
I Trojicu nadomak Taslidže,
Ukraj vode ukraj Ćiotine;
Raču crkvu u kraj vode Drine,
I Papraću blizu Borogova,
I Vozuću blizu vode Krivaje,
Ozren crkvu nasred Bosne slavne,
I Gomelju na granici suvoj;
Moštanicu u Krajini ljutoj,
Tu je dao jednu kulu blaga.”
Ovu je pjesmu po svojoj prilici Filip Višnjić spjevao, (prekrojio od one pod br. 23.) Vuk kaže da je pjesmu “ Zbor zborila gospoda riščanska” prepisao od Višnjića, ali je ta pjesma štampana u II. knjizi prvog izdanja, pod br, 4. ( I. izdanje knjiga IV, u predgovoru str. 11.). Ali ne znam koja je to pjesma jer tako se započinje i ona pod brojem 23. i 24. A to koja bila, bila, prilika je da je on ovu pošljednju sam spjevao; jer kaže Vuk: “ on je išao ne samo po cijelome bosanskome pašaluku, nego i u Skadar, te prosio pjevajući uz gusle. Te je tako hodajući mogao znati sve te crkve i manastire, jer mislim, da nije samo po jednom pred tim crkvama, uz gusle pjevao , i leturđiju iskao. Te po tome ta pjesma i ne može imati istorijske važnosti.
Sad ću da iznesem natpis onako kako sam ga ja ispisao i rastumačio; I to evo ovako: (tekst stare ćirilice-bosančice)
Dakle : ovo je sveti božanstveni hram popa Tooa (?) pop i Jakov rod od Marić – ljeto 7205 dakle od rođenja Hristova 1697. To je bilo po svojoj prilici poslije onog, ili u ono vrijeme kada su kaluđeri razbjegli i manastir opustio, i prešao u ruke tijem popovima, od plemena Marić. Istina u prezimenu je, kao i još u nekoliko riječi, (stara čirilica slično, op.a.) “p” ne izgleda kao obično nego je kao ćirilično veliko ( “G”) pa je na vrhu savijeno, pa dobro ne zagledivši, lako se može pročitati g.
Po ovom izlazi, da ovaj natpis ne kazuje nam da su ovja manastir Nemanjići gradili. Ko ga je zidao Bog zna, jer upravo nikakva dokaza o tome nema.; more biti da su ovo popovi od plemena Marić opravljali nekad manastir, pa ovo zapisali.
U Hrgama 1887, V. Stakić. (“Bosanska Vila” , list za zabavu, pouku i književnost, br. 13. u Sarajevu1. Jula 1887 god. str.198. i 199.)
I doktor Vladimir R. Petković pisao je o Gostoviću pa se u tom tekstu kaže:
“Gostović, Manastir u Bosni kod Zavidovića ispod kose Udrim, po kojoj takođe nosi svoje ime. Nije poznato ko je podigao manastir, izgleda, da je iz druge polovine XVI veka, 1097) ili sa početka XVII veka i da je njegov ktitor neki Jovan Klisur, hrišćanski spahija u turskoj vojsci, 1098). Prvi pomen o manastiru nalazi se u beočinskom pomeniku iz XVII veka 1099). I u jednome anonimnome izvještaju iz 1716-18 g. pominje se ovaj manastir, 1100). Posle toga manastir je, po svojoj prilici doživeo sudbinu Vozuće, koja je krajem XVII veka zapustjela i čija je propast povukla i propast Gostovića, 1101). G. 1768 dabro-bosanski mitropolit Serafim osvetio je u Gostoviću pokretnu crkvu, “Čador” (u obliku velikoga šatora) na mestu koje se zove Čardak, 1102) Na tome mestu je posle, najdocnije 1824 g., podignuta crkvica od drveta koja je pokrivena 1824 g. a pri čemu su imali udela pop Pavle i neimar Pavo Predragov Nastasić, koji su bili iz sela Vozuća, 1103). Godine 1911 srušena je ta crkva i na mesto nje podignuta je nova od slabe građe, 1104). Crkva je posvećena sv.Nikoli.”
(Pregled crkvenih spomenika kroz povesnicu srpskog naroda D-r Vladimir R. Petković, srpska akademija nauka, posebna izdanja knjiga CLVII Odeljenje društvenih nauka nova serija knjiga 4, str. 146, 412, Beograd, 1950. god.)
Robert Stergar dip.ing.arh. koji je radio projekat restauratorsko-konzervativnih radova na manastiru Vozućica u svom tekstu navodi:
“Manastir je osnovan vjerovatno krajem 16 vijeka ili početkom 17 vijeka i posvećen Sv. Nikoli. Posljednih godina 17 vjeka manastir je ostao pust. Više od stotinu godina crkva je stajala u ruševinama. Obnova je počela 1856. godine i 1865. godine je osvećena Sv.Trojici. Godine 1894. je uz manastirsku crkvu dograđen drveni zvonik. Pedesetih godina prošlog vijeka uz pripratu crkve dograđen je zvonik, zidan od kamena i pokriven šindrom. Godine 1970. manastir Vozuća je proglašen spomenikom kulture I kategorije. Početkom ‘80tih dograđeni zvonik je uklonjen zbog narušavanja autentičnosti. Novi drveni zvonik na zidanom postamentu izgrađen je 1989. godine i postavljeno je novo zvono, a 1991. godine u manastir je uvedena električna energija.”
(Robert Stergar, Rekonstrukcija, restauracija i konzervacija manastirske crkve sv. Trojice u Vozući Naše starine : godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti Narodne Republike Bosne i Hercegovine. – ISSN 0547-3136 (22, 2013 god., str. 129-137) – NUBBiH.)
Aleksandar Jašarević, viši kustos, arheolog koji rukovodi arheološkim istraživanjima manastira Udrim ispred JU Muzeja u Doboju izjavio je:
“Manastir Udrim je, prema arhitektonskim karakteristikama, blizak crkvama iz Tavne, Vozuće, Ozrena, Liplja ili pak crkvama u manastiru Tronoša i crkvama iz Ovčarsko-kablarske klisure”, navodi Jašarević. On napominje da je njihova izgradnja povezana sa periodom obnove Pećke patrijaršije i datuje se u drugu polovinu 16. vijeka, ali je zabilježena i starija faza gradnje. “Jedna takva starija faza otkrivena je unutar crkve u Udrimu. Objekat je sačuvan samo u temeljnim zonama i ono što ga izdvaja od objekta mlađe crkve je drugačiji sistem gradnje temelja, koji su ukopani u duboki rov sa ostacima drvenih oblica i nabijenom glinom”, ukazuje Jašarević. U sloju starijeg objekta nisu pronađeni pokretni arheološki nalazi koji bi odredili funkciju objekta i moguć period gradnje, ali, kaže on, svakako je riječ o starijem objektu od crkve, a očuvani ostaci drveta pomoći će u preciznijem datiranju objekta putem C14 analize. (Objavljeno na https://rtvdoboj.org/udrim-najbolja-lokacija-za-arheoloska-istrazivanja, Doboj, 07.11.2019 god.)
Umjesto zaključka navesti ćemo još neka zapažanja Đoke Mazalića:
“..Izgleda da je mit o Nemanjićima u vezi s ovim crkvama nastao ovako: znalo se da je kralj Dragutin vlado krajevima u kojima se te crkve nalaze. Narodni pjevač 17 i 18 vijeka, stvarajući nove pjesme, veže zidanje tih crkava za Nemanjiće. Tronoški letopisac inspiriše se njim, učeni ljudi 19 vijeka ovim, a sami inspirišu sveštenstvo i okolinu crkava. Ovi to sada pričaju kao tradiciju i predaju dalje. Zaboravlja se samo na to, da je Kralj Dragutin, koji bi jedini i mogao učiniti nešto u tom djelu Bosne, dobio ove krajeve u vlast od svog šurjaka mađarskog kralja Ladislava. Sam je bio pobožan, ali stalno pod uplivom svoje matere, uporne katolkinje, koja je u Srbiji imala naročitu, katoličku misiju. Bio je i pod uplivom Kateline, svoje žene, koja je također bila katolkinja. Imao je vezu sa papom i uopšte orijentisao se prema zapadu. Nije istorija utvrdila, da je podigao i jednu crkvu, a Arilje i Đurđeve stupove (kod Rasa) samo je obnavljao. Sve to nije mogao Danilo u žitijama o njemu pisati. Naprotiv a sasvim je jasno i zašto.
“..A šta je sa starim grobljima? Bar bi se našlo kraj jedne od ovih crkava ostataka pravoslavnog, srednjovjekovnog groblja, ostataka ploča, krstača ili natpisa, kakvi se nađu već kraj poneke od naših, starih crkava srednjeg vijeka. Bosanskih međutim, sa stećcima, puna je okolina Lomnice i Papraće.
Materijal građevina je vrlo skroman i uzet iz najbliže okoline, često i s lica mjesta: stećci bosanskih grobalja, krečnjak, serpentin, pješčar, sedra (bigor) i diabas (Grunstein, Zelenac), kamen eruptivnog porijekla.
Sve ove građevine izgleda da su podignute brzo jedna za drugom, čim je bila poznata opšta dozvola otomanske vlade za opravljanje i zidanje crkava. One su samo jedan dio onoga strujanja crkvenog i nacionalnog života srpskog naroda naglo pokrenutog i organizovanog u 16. vijeku od Makarija (1557-1574). Narod iz krajeva, u kojima su podignuti ovi manastiri zna da priča o istim majstorima, koji su ih gradili i o redu kojim je to građenje išlo. Daleko od istine nije to pričanje. Same građevine ga potvrđuju.
Spomenuti mi je da su naš rad na licu mjesta svesrdno pomagali gospoda natstojnici gore spomenutih manastira: arhimandrit, otac Danilo, iguman (Tavna); otac Gavrilo, iguman (Ozren), otac Joakim, iguman (Papraća), i gosp. Sava Savić paroh lomničke crkve, na čemu im najsrdačnija hvala. “ (Đoko Mazalić, Glasnik Zemaljskog muzeja kraljevine Jugoslavije, urednik dr. Mihovil Mandić, god L-1938 , druga sveska (za prirodne nauke, historiju i etnografiju) državna štamparija Sarajevo 1938 god., 96.-97. str.)
