Etimološko porijeklo Zavidovića je za sada jos nepoznato. Imena Zavidovići i Gostović su vjerovatno iz srednjeg vijeka. O postanku imena Zavidovići ne postoje pouzdani podaci. Zna se da su na sjevjernoj strani današnjeg gradskog područja bile kuće Vidovića, pa su seljaci iz okolnih sela, koji su bili vlasnici zemljišta na “Barama” govorili pri odlasku na ta imanja da idu na “Bare” ili “za Vidoviće” pa se drži da je spajanjem ove dvije riječi nastalo ime Zavidovići.

Teško je reći da koliko takvo ime odgovara stvarnosti ali ono je u narodu jedino rasprostranjeno. Slični su pokušaji lingvističkog rješavanja ovog naziva. Akademijin rječnik tumači: zavidjeti, biti zavidan jest glagol izveden od imenica: zavid ili zavida. Česki zavideti, slovenski zavidati, ruski zavidovat, poljski zawidować itd…. Moguće je u prošlosti postojao, prema Augustinoviću, veleposjednik Zavid, a bio je i Vidović pa je spajanjem te dvije rječi nastao Zavidović.

Iz popisnog deftera Bosanskog sandžaka 1604.te godine se vidi da takvih imena Vidovića nije bilo. Ime Zavidovići susrećemo i prije ovog popisa, još 1565. godine. Prema tome, navođenje imena Vidovića, od kojeg je nastala kovanica “za Vidoviće” i iz koje je proizašao naziv Zavidovići je nesoanovan. (Postoji selo Vidovići jugoistočno od sadašnjeg gradskog naselja Zavidovići, u sastavu naselja Lovnica. Ali ono je mnogo kasnije nastalo od vremena u kome se naziv Zavidovići pojavilo.

Razmišljanje o veleposjedniku po imenu “Zavid” moglo bi imati osnova. To ime je slavensko. Medutim u prvom turskom popisu, nakon osvajanja Bosne iz 1468/69. godine nema registrovanog sela Zavidovići. Da su razmišljanja o “Zavidi” osnovana, sigurno bi u ovom defteru selo Zavidovići bilo registrovano, pa i da nije u to vrijeme kuća na tom području. Naime, u ovom defteru su regostrovana mnogobrojna sela pod naznakom “pusta”. Ipak, ostaje činjenica, bar prema za sada dostupnim pisanim izvorima da se ime “selo Zavidovići” pojavilo u vremenu izmedu 1468/69 – 1565. godine, dakle nakon dolaska Turaka.

Zavidovići kao gradsko naselje, počeli su se razvijat pri kraju XIX vijeka.Nastalo je u dolini rijeka Bosne i usca njenih dviju pritoka: Gostović i Krivaja.

LOKACIJA GRADA I FORMIRANJE GRADSKOG NASELJA

Prema urbanistima, gradsko naselje Zavidovići i drvna industrija su smješteni na ralativno ravnom terenu, longitudinalno uzduž rijeke Bosne u pravcu sjeveroistoka i opkoljeni bregovima, koji su mjestimično prekriveni šumom. Grad je smješten dolinom rijeke Bosne i na padinama obližnjih brda, koja s desne strane prelaze u planinu Klek a lijeva strana prelazi u terastastu visoravan.

Zemljište na kojem se razvio grad Zavidovići je močvarno. Na starim austrougarskim kartama moze se naći ime “Bare” za čitavo područje na kojem je sada smješten grad. Nastanak Zavidovića je vezan za eksploataciju i transport, a kasnije i preradu drveta u pilanskim industrijskim postrojenjima. Rijeke Krivaja i Gostović su do izgradnje željezničkih pruga služile za plavljenje drvene građe do Zavidovića a odatle rijekom Bosnom.

S izgradnjom zeljeznicke pruge B.Brod- Sarajevo, 1882.godine, počinje naseljavanje sadašnjeg prostora gradskog područja. Eksploatacija šuma u dolini Gostović, tršćanske firme “Morpurgo i Parente” te izgradnja gravitacione željezničke pruge koturače,od Kamenice do ušća rijeke Gostoviž u Bosnu 1887.godine zaposlila je dobar broj sezonskih radnika, kao i stručnih na radu, na željeznici. Za ove stručne radnike građene su i zgrade za smještaj. Već 1891.godine otvorena je i prva trgoviska radnja.

Deset godina kasnije, 1897.godine, izgradnjom željeznicke pruge na lokomotivsku vuču, podiže se i željezni most (Podubravlje) preko rijeke Bosne za prelazak željezničkih kompozicija sa oblovinom do pilana, čija izgradnja počnje iste godine. Nakon dolaska “Gregersena” 1899. godine gradi se radnička kolonija, s desne strane rijeke Bosne, nasuprot pilane. Zgrade su građene od brvana- brvnare.

Izgradnja pilanskih postrojenja “Eissler i Ortlieb” uz šumske željezničke pruge dolinom rijeke Krivaje, 1900.godine, postavljena je dugorocna privredna osnova razvoja Zavidovića i njegove okoline. Te godine je izgrađen most preko rijeke Bosne, sa željezničkom prugom, blizu ušća rijeke Krivaje u Bosnu.

Dolaskom firme Gregerson i firme “Eissler i Ortlieb” dolazi do razvoja obrazovanja i izgradnje gradskog naselja Zavidovići.

Niže željezničke stanice, uzanog kolosjeka, izgrađena je bolnica. Izgrađeno je nekoliko ulica, koje i danas postoje: od željeznog mosta, s desne strane rijeke Bosne, do ušća Krivaje; od središnjeg mosta do Željezničke stanice, glavna ulica; od katoličke crkve do rampe (prelaz preko pruge) – lijevo od pruge ulica Ćumurana a desno od rampe Podubravlje.

Firma “Eissler i Ortlieb” su izgradile jos jednu radničku koloniju iznad trougla koji čini rijeka Krivaja i Bosne prije nego se one spajaju: “Švapsko Selo” za smještaj stručnih radnika doseljenih sa njemačkog jezičkog područja. Od njih je ostalo jos samo groblje koje se nalazi iznad “Novog naselja”, kako se danas naziva.

Električno svjetlo su imale radničke kolnije ali ne i gradsko naselje. Ulice su osvjetljavane fenjerima.

Prve trgovinske radnje su otvorene 1890. godine i to u: Činovićima (Kovači) i Gare-Vukovine.Prema popisu ugostitetljskih radnji iz 1917. godine Zavidovici su imali 31 ugostiteljsku radnju i to: 3 hotela, jedna gostiona sa prenoćištem, 7 kafana s prenoćištem, gostionica 9, kafana 6, i jedna sa ašcinicom (narodnom kuhinjom), 2 kantine, dva podruma sa rakijom i jedan sa vinome, u kojima se prodavalo piće naveliko.