Proces primanja islama u tursko doba na području bosanskog pašaluka se dijeli po krugovima i to u četiri kruga: prvi krug su bili gradovi, centri i islam se širio vrlo brzo, drugi krug je bliža okolica grada i islam se širio malo sporije nego u gradu, treći krug komunikacijama pristupačni dijelovi i četvrti komunikacijama nepristupačni i brdski predjeli.

Zavidovići su se nalazili u ovom četvrtom krugu ali u selu Zavidovići i u selima Podkleče i Dubravica je daleko odmakao u odnosu na ostala sela u brdskim, pa i planinskim predjelima.

Prvi pouzdani izvori o postajanjima džamija na području općine Zavidovići su topografske karte koje je austrougarska uprava izdala 1882. godine i tu su označene džamije u selima: 1.Ribnica (Mujići), 2.Osječani (Slivići), 3.Gare, 4.Perovići (Pašin konak), 5.Rujnica (Jolde), 6.Junuzovići (Krčavine), 7.Krivaja (Krajnići), 8.Borovnica (Sehići).

Tačno vrijeme gradnje ovih džamija nije poznato a prema podacima koje je prikupila IZ Zavidovići, koji se zasnivaju na sjećanju džematlija, džamije u Pašin konaku, Joldama i Slivićima su izgradene 1850. godine, u Krajnićima 1884.g. a na Krčavinama 1885. godine. Podaci su nepouzdani zbog toga sto su ove džamije ucrtane na kartama iz 1882.godine a podaci IZ govore da su džamije izgrađene 1884., odnosno 1885. godine.

Prve džamije su građene od drveta i pretežno su bile brvnare. Broj mekteba je nepoznat. Prema popisu iz 1885. godine (7 godina nakon okupacije Austrougraske) utvrđeno je da postoji po jedan hodža i to u selima: Gare, Mahoje, Rujnica, Osječani, Dubravica, Podkleče, Zavidovići i dvojica u Perovićima. Ukupno 7 hodža. Po pravilu, hodža je pored obavljanja molitve u džamijama podučavao djecu u vjerskoj nastavi. Da li su uz svaku džamiju postojali i mektebi nije ni bitno jer se nastava mogla izvoditi i u džamiji. Ovo ističemo da bi utvrdili da je postojalo najmanje 9 mjesta gdje se izvodila nastava.

KATOLIČKI vjerski objekti za vrijeme turske vladavine

Jedina katolička crkva u vrijeme turske vladavine je bila u Osovi. Podignuta je kao manja crkva 1730. godine a 1830. godine se gradi nova veća 300-400 metara istočno od sadašnje crkve u Osovi i ta godina se smatra preseljenje sjedišta ove župe u Osovu. Prva pučka (narodna) škola je počela sa radom 1870. godine i radile su po programu Pučkih škola iz Hrvatske.

PRAVOSLAVNI vjernici, pravoslavni vjerski i obrazovni objekti za vrijeme turske vladavine

Pravoslavnih bogomolja do dolaska Turaka u Bosni nije bilo. Tek s turskim zasposjedanjem Bosne počinju se doseljavati plemena Vlasi (stočari) a s njima ubrzo počinje i gradnja pravoslavnih bogomolja. U XVI stoljecu je podignut manastir u Gostoviću (Udrim).

Prema popisu iz 1548. godine pominje se manastir Poprača u nahiji Birač a nešto kasnije pored ostalih spominje se i manastir Vozuća (u narodu poznat kao Vozućica) uz Krivaju. Manastir Vozućica je u periodu od 2006-2015 u potpunosti obnovljen a 2016.godije proslavljen je jubilej 700 godina manastira Vozućica

Prema nekim podacima manstir Vozućica se prvi put spominje 1617. godine ali ne postoje podaci ko ga je podigao. Po svom arhitektonskom izgledu su veoma slični pa stoga njihova gradnja je padala približno u isto vrijeme. Pitanje je zašto se manastiri grade na tako nepristupačnim i dalekim mjestima?. Neki izvori govore da su građeni tako da bi bili skriveni od Turaka. Ove tvrdnje su neutemljene jer su za svaku gradnju izdavane dozvole pa zašto ih onda skrivati. Tako se ponegdje nađe i tvrdnja za manastire Vozućica i Udrim.

Za postanak i prošlost manastira Vozuća bio je od presudnog značaja put zvani “Drum” koji je vodio iz srca srednje Bosne u dolinu Spreče i Save. Izbjegavao je dolinu Bosne i išao od Sarajeva i Vareša sve preko planine. Desno od Vozuće je prelazio rijeku Krivaju i dalje prema sjeveroistoku ide prema dolini Spreče. Znači da je manastir Vozuća bio neznatno udaljen od puta i zato mnogo pristupačniji te je mogao imati ulogu manjeg duhovnog centra. Vjerovatno su ga sagradili nekadašnji čuvari Druma.

Prozvan je “Vozuća” po selu Vozuća koje je starije od manastira. Moguće je da se zove i prema rjeci Vozućica koja protiče kroz naselje a mještani je zovu Rijeka, a prema riječima dr. Filipovića manastiri su dobijali imena po rijekama…Otuda je i naziv manastira Vozućica kako je u narodu zapamćen, i pravi naziv.

MANASTIR UDRIM

Manastir Udrim ne postoji, osim ostataka građevine koji svjedoče njegovo postojanje. Potiče iz 14. vijeka i zadužbina je kralja Dragutina Nemanjića, a porušen je prije nekih 300 godina, u vrijeme austrijsko-turskog rata, za vrijeme pohoda Eugena Savojskog na ove prostore. Bitno je napomenuti da je SPC u proteklim godinama vodila aktivnosti vezane za obnovu porušenog manastira a tokom 2019.godine izvršeni su prvi istražni radovi na tom lokalitetu.

“Po odobrenju institucija koje su nadležne za brigu o spomenicima kulture u Bosni i Hercegovini, u toku 2019. godine je završena prva faza arheoloških iskopavanja. Prilikom tih radova, pronađeni su određeni stari predmeti koji, prema vjerovanju arheologa, potiču iz 15. ili 16. vijeka. Nađene su mamuze, klinovi i potkov za obuću. Pronađeni su tragovi objekta ispod manastira za koje arheolog tvrdi da nije bio neko domaćinstvo, već vjerovatno molitveno mjesto. Pronađeni su ostaci drvenog kolja ili šipova na kojima je bio temeljen taj objekat. Ostaci tog kolja će biti proslijeđeni na analizu utvrđivanja starosti”, kazao je za Oslobođenje administrator manastira Udrim, protojerej-stavrofor Zoran Živković.

Manastir Udrim se spominje vrlo rijetko, u dolini rijeke Gostović 12 km udaljen od Zavidovića. Propao je iza polovine XVIII vijeka i na njegovim ruševinama je sagrađena crkva. Prvo kao “Čador” a kasnije mala crkva od drveta koja je već promijenila lokaciju. U blizini manastirskih ruševina se nalazi voda koja se smatra ljekovitom.

Manastir Udrim, u dolini rijeke Gostović 12 km

Prva pravoslavna škola otvorena je 1851.godine a otvorio ju je pop Serafim Stakić iz Hrga (Vasovine) u svojoj kući a imao je 30 učenika. Uz obnovljenu manastirsku cvrkvu u Vozućoj 1858. sagrađena je zgrada za školu. Učitelj je bio težak (zemljoradnik) Blagoje Pašalić a poslije su se mjenjali učitelji da bi 1893. godine prestala sa radom i preseljena ponovo u Vasovine (Hrge). Ove škole su stajale na vrlo niskom nivou, učile se elementarna pismenost sa nekim poukama iz pravoslavne vjere, učiteljski kadar je najčešće bio sa manjim obrazovanjem.

JUDAIZAM

U popisu stanovnistva 1910. godine utvrđeno je postojanje jedne bogomolje za Jevreje u Zavidovićima: za Sefarde i Aškenze. Ova bogomolja je bila, najvjerovatnije, smještena u nekoj privatnoj kući, jer je templ (sinagoga) izgradena 1912.godine. To je bila zajednička bogomolja, pod jedinstvenim krovom, sa dvije prostorije, s posebnim ulazom: jedna za Sefarde a druga za Aškenze.